اعتراض، اغتشاش یا «مناقشه نیمرو»؟!

دو هفته بعد از شروع اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ از راسته‌های مختلف بازار تهران، ناآرامی‌ها در روزهای پایانی هفته گذشته (هجدهم و نوزدهم دی)  به اوج خود رسید؛ وقایعی که به شکلی بی‌سابقه به خشونت کشیده شد و بخش‌هایی از این خشونت‌ها در رسانه‌های داخلی و خارجی انعکاس یافت.

از دید ناظران از مهم‌ترین دلایل تشدید خشونت‌ها، فراخوان «رضا پهلوی» برای شورش علیه جمهوری اسلامی در خیابان‌ها بود و «دونالد ترامپ» هم در مواضعی که در میان روسای جمهوری آمریکا سابقه نداشت، تهران را تهدید کرد که در صورت کاربست خشونت علیه معترضان، به حمایت از آنان وارد صحنه خواهد شد؛ مواضعی که بارها تکرار شد و نکته قابل تامل حمایت اتحادیه اروپا و به صورت ویژه سه کشور اروپایی از معترضان بود.

روایت‌هایی که در رسانه‌ها در روزهای اخیر منعکس می‌شود، گویای گسترش جغرافیای خشونت و گاه تغییر این جغرافیا است. بر اساس آنچه در گزارش روزهای اخیر روزنامه «هم‌میهن» آمده، برخلاف اعتراضات سال ۱۴۰۱، نواحی جنوبی تهران بیشتر صحنه درگیری بوده و قربانیان درگیری‌ها هم بیشتر از همین نواحی بوده‌اند.

درباره شمار قربانیان ناآرامی‌های ۱۴۰۴ روایت‌ها بسیار متفاوت است. بعد از وقایع پنجشنبه گذشته روایت‌های شبه‌رسمی از کشته‌شدن نزدیک به یک‌هزار نفر در سراسر کشور از مردم عادی و نیز نیروهای امنیتی حکایت داشت. «ایران اینترنشنال» به عنوان رسانه‌ای که بیشترین تشویق را به سمت تخریب و خشونت داشت، مدعی شده ۱۲هزار نفر در ناآرامی‌های اخیر جان خود را از دست داده‌اند.

گزارش «ایرنا» اما می‌گوید رقم ادعایی اینترنشنال تعداد همه کسانی است که به مرگ غیرطبیعی از ابتدای امسال تاکنون درگذشته‌اند و مسیر جنازه‌شان به پزشکی قانونی افتاده است.

یکی از ویژگی‌های اعتراضات اخیر که در ادبیات رسمی «اغتشاش» و «آشوب» خوانده می‌شود، قطع کامل ارتباطات میان شهروندان بود تا جایی که امکان مکالمه و رد و بدل کردن پیام در اپلیکیشن‌های داخلی نیز برداشته شد و حتی پیامک‌های تلفن همراه هم قطع شد.

در حالی که فضای پس از ناآرامی‌های ۱۴۰۱ به سمت خواسته اغلب معترضان یعنی آزادی پوشش و رفع الزام حجاب رسمی در خیابان‌ها و پایان بگیر و بببندها و به عبارتی گشت ارشاد سوق یافت اما همچون اعتراضات آبان ۹۸ که جنس اقتصادی داشت، آشوب ۱۴۰۴ نتیجه مشخصی را دربرنداشت.

اعتراضات اخیر پس از آن شروع شد که ریزش ریال در برابر سایر ارزهای خارجی وارد روندی توقف ناپذیر شد. در شرایطی که معلوم نبود افزایش بهای دلار تا کجا خواهد بود، بازاریان اعتراض خود را به بی‌سامانی اقتصاد بروز دادند.

این وقایع همراه شد با طرح دولت و مجلس برای حذف ارز کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی که باعث شد قیمت اقلامی مانند تخم مرغ، مرغ و گوشت قرمز  و نیز روغن حتی تا دو برابر افزایش یابد. در مقابل، دولت برای هر نفر از اعضای دهک‌های یک تا ۹ معیشتی، اعتباری یک میلیون تومانی تحت عنوان کالابرگ در نظر گرفت تا این افزایش قیمت به نوعی جبران شود.

با این حال، طی روزهای اخیر گرانی این اقلام اساسی آشکارا به سایر کالاها نیز تسری پیدا کرده و موجی از گرانی بی‌حساب و کتاب در کالاها و ارائه خدمات به راه افتاده است.

با توجه به این وضعیت می‌توان گفت اعتراضات اخیر که مطالبات اصلی آن اقتصادی و معیشتی بود مانند رویدادهای آبان ۹۸ که در اعتراض به افزایش قیمت بنزین به راه افتاد، بی‌نتیجه مانده است.

این در حالی است که اعتراضات سال ۸۸ با ماهیت سیاسی، نتایجش را در انتخابات سال ۹۲ نشان داد و همچنان که اشاره شد اعتراضات ۱۴۰۱ هم باعث شد تا برخوردهای فیزیکی با بی‌حجابان خاتمه یابد.

در شرایطی که در ناآرامی‌های سال ۱۴۰۱، شعارهایی مانند «زن، زندگی، آزادی» و «مرد، میهن، آبادی» مطرح می‌شد، به دلایل کمبود ارزاق عمومی و با نگاهی طنزآمیز شاید بتوان گفت این شعارها به «مرد، روغن، آبادی» و «زن، تخم مرغ، آزادی» سوق یافته است و برآیند آن را می‌توان به نوعی «مناقشه نیمرو» یعنی نماد خوراک فرودستانه نامید!

فارغ از چنین برداشتی و در حالی که شعارهای اعتراضات اخیر بشدت ساختارشکنانه شده، همزمان با تهدیدات تعرفه‌ای شرکای تجاری ایران، تهدید نظامی دولت ترامپ علیه جمهوری اسلامی وارد فاز تازه و بی‌سابقه‌ای شده و خصمانه‌تر از همیشه به نظر می‌رسد.

در چنین وضعیتی، معادلات سیاسی-امنیتی پیچیدگی‌هایش را بیش از همیشه می‌نمایاند و ثبات و آرامش تبدیل به کالایی گرانبها در این هنگامه پرآشوب شده است.