قطع اینترنت؛ تنبیه اعتراض یا تامین امنیت؟

وضعیت اینترنت هنوز به اوضاع پیش از ناآرامی‌های دی‌ماه ۱۴۰۴ بازنگشته است؛ ناآرامی‌هایی که در هجدهم و نوزدهم دی‌ماه به اوج خود رسید و آمار قربانیانش در قیاس با اعتراضات پیشین بی‌سابقه بود چنانکه در گزارش رسمی در این باره آمده است: «منجر به شهادت ۲۴۲۷ نفر از مردم بی گناه و حافظان نظم و امنیت، از مجموع ۳۱۱۷ جان باخته‌ی این حوادث شد.»

بازتاب این وضعیت بی‌سابقه در عرصه ارتباطات هم بی‌سابقه بود چنانکه علاوه بر قطع اینترنت بین‌الملل و بسته شدن امکان گفت‌وگو در پیام‌رسان‌های داخلی، پیامک اوپراتورها هم قطع و تنها امکان ارتباط به تماس تلفنی محدود شد.

همچنان که انتظار می‌رفت بعد از فروکش ناآرامی‌ها به تدریج محدودیت‌های اینترنتی کاهش یافت. با این حال همچنان که اشاره شد، اینترنت با بستگی‌های متعددی روبرو است؛ کالایی که اکنون دیگر تبدیل به یک قلم اساسی در سبد مصرف خانوارها شده است.

چند روز پیش بود که «دنیای اقتصاد» گزارش داد نسبت مصرف اینترنت دو دهک بالای درآمدی به دو دهک پایین از ۴۸برابر در سال۱۳۹۲ به ۲.۴برابر در سال۱۴۰۳ رسیده و فاصله هزینه اینترنت خانوار شهری و روستایی نیز از ۱۰.۸برابر به ۱.۶برابر کاهش یافته است. در عین‌حال مصرف اینترنت از سال۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ حدود ۳۰برابر افزایش یافته، درحالی‌که مصرف سایر کالاها و خدمات فرهنگی و تفریحی در همین دوره با افت ۳۵درصدی مواجه بوده است.

این روند نشان می‌دهد اینترنت به‌تدریج جایگزین دیگر خدمات فرهنگی و تفریحی شده و با گسترش ضریب نفوذ آن در سراسر کشور، ضمن افزایش وابستگی عمومی به اینترنت، به کاهش شکاف فرهنگی و شکل‌گیری نوعی همگرایی ذهنی میان شهر و روستا و همچنین میان فقیر و غنی انجامیده است. در این شرایط قطع اینترنت اثر فراگیری در رفتار همه خانوارها دارد.

با توجه به وضعیت کنونی، با قطع اینترنت، خسارات این تصمیم برای کسب‌وکارها موضوع مطالبات، هشدارها و اعتراض‌های گوناگون قرار گرفت.

در شرایطی که وزیر ارتباطات از زیان روزانه پنج هزار میلیارد تومانی قطع اینترنت برای اقتصاد کلان سخن گفته و ارتباط اشتغال ده میلیون نفر با اینترنت، «خبر آنلاین» گزارش داد برآورد می‌شود تنها در ۱۷ روز نخست این قطعی، بالغ بر ۳۴ هزار میلیارد تومان (همت) خسارت به هسته و پلتفرم‌های اقتصاد دیجیتال وارد شده باشد. «احسان چیت‌ساز» معاون وزیر ارتباطات هم زیان مستقیم روزانه کسب‌وکارها را بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان تخمین زده است. برخی گزارش‌های بین‌المللی (نت‌بلاکس) این رقم را تا ۳۷ میلیون دلار در روز نیز برآورد کرده‌اند.

در همین پیوند، «ایسنا» به نقل از «رضا الفت نسب» رئیس اتحادیه کسب و کارهای مجازی نوشت: بسیاری از کسب‌وکارهای آنلاین با قطعی اینترنت، فروش‌شان تا ۸۰ درصد سقوط کرده. حدود ۷۰۰ هزار پیج فروشگاهی در اینستاگرام شکل گرفته است که حداقل هر کدام ۱.۲ شغل ایجاد کرده‌اند. بنابر این، یک میلیون نفر به صورت مستقیم از طریق فروش در شبکه‌های اجتماعی امرار معاش می‌کنند و امروز در وضعیت بلاتکلیفی قرار دارند. اما ادامه این روند واقعاً می‌تواند اقتصاد دیجیتال را به سوی نابودی ببرد.

در روزهای قطع کامل اینترنت و در شرایطی که اظهارات رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین درباره استفاده بیست دقیقه‌ای تجار از اینترنت بین‌المللی آن هم در حضور ناظران، واکنش‌های زیادی را به دنبال داشت، انتشار خبرهایی درباره صادر نشدن ویزای ملی‌پوشان کشتی برای حضور در مسابقات خارجی بر شگفتی‌های مربوط به آثار قطع اینترنت افزود و نشان داد این وضعیت تا چه حد و در چه گستره‌ای می‌تواند پیامدهایی پیدا و پنهان بر جای گذارد.

قطع اینترنت همراه با ناآرامی‌هایی که هر از چند گاه به دلایل گوناگون از اعتراضات سیاسی-مدنی گرفته تا فشارهای شدید اقتصادی به مردم به وقوع می‌پیوندد تنها با یک استدلال صورت می‌گیرد؛ جلوگیری از تشدید ناآرامی‌ها و محدود کردن عرصه ارتباطات برای حفظ امنیت و آرام کردن کف خیابان. این در حالی است که منتقدان این وضعیت می‌گویند، این رویه پیامدهایی معکوس دارد و به معنای خالی کردن میدان در مقابله با رسانه‌های خارجی است که نقشی موثر در تهییج معترضان دارند.

در این فضا بسیاری قطع اینترنت را اگر به معنای جلوگیری از مخابره تصاویر پرخشونت و دامن زدن به نارضایتی‌ها هم ندانند حداقل آن را تنبیه و مابه‌ازای شلوغ کردن خیابان‌ها می‌پندارند و در فضایی که از اقناع و توضیح به مردم خبری نیست، برای اندیشیدن به ابعاد امنیتی آن حوصله و علاقه‌ای از خود نشان نمی‌دهند.